ABD’de Yapı Denetimi: Model Yönetmelik ve Özel Denetimler

1. Aynı soru, farklı bir mimari

DEN-01’de Türkiye’deki yapı denetimini anlattık: merkezî bir kanun, ülke genelinde tek bir çerçeve, Bakanlıkça atanan denetim kuruluşları. ABD’de soru aynıdır (yapı, hesaplandığı gibi yapıldı mı?), ama sistemin mimarisi farklıdır. Ülke genelinde bağlayıcı tek bir yapı yönetmeliği yoktur; Uluslararası Yapı Yönetmeliği (IBC), özel bir kuruluş olan Uluslararası Yönetmelik Konseyi’nin (ICC) hazırladığı bir model yönetmeliktir ve ancak bir eyalet ya da şehir onu kabul ettiğinde yürürlüğe girer.

2. Bir şehir yönetmeliği nasıl kabul eder?

Teksas’taki Southlake şehrinin 1246 sayılı yönetmeliği somut bir örnektir. Şehir meclisi, 2021 IBC’yi seçilmiş ekleriyle birlikte şehrin yapı yönetmeliği olarak kabul eder; ama bir ve iki aileli konutları kapsam dışında bırakır (onlar için ayrı bir konut yönetmeliği vardır). Değişiklikler ayrı bir ekte toplanır ve bunlar bölgesel bir kurumun (Kuzey Orta Teksas Yönetimler Konseyi, NCTCOG) bir yıllık açık incelemeyle hazırladığı bölgesel değişikliklere dayanır. Yönetmelik Nisan 2022’de iki okumayla kabul edilmiştir.

Değişikliklerden biri doğrudan denetimle ilgilidir: Southlake, IBC’nin özel denetçi tanımını yerel olarak yeniden yazar: onaylı bir kuruluşun istihdam ettiği, yetkinliğini sorumlu tasarımcının kanaatine göre kanıtlayan ve yapı yetkilisince onaylanan kişi. Yaptırım da yereldir: imar, yangın güvenliği ve halk sağlığı ihlallerinde 2000 dolara, diğer ihlallerde 500 dolara kadar para cezası; ihlalin sürdüğü her gün ayrı bir suç sayılır.

3. IBC Bölüm 17: Özel denetimler ve testler

Denetimin kalbi IBC’nin 17. bölümüdür. 2024 baskısında bölümün kısımları şunlardır: 1701 Genel, 1702 Yeni malzemeler, 1703 Onaylar, 1704 Özel denetimler ve testler, yüklenici sorumluluğu ve yapısal gözlem, 1705 Zorunlu özel denetimler ve testler, 1706 Malzemelerin tasarım dayanımları, 1707 Alternatif deney yöntemi, 1708 Yerinde yükleme deneyleri, 1709 Yapım öncesi yükleme deneyleri. Bölümün en uzun kısmı 1705’tir (baskıda yaklaşık dokuz sayfa): Hangi imalatın özel denetim gerektirdiğinin listesi.

Sistemin mantığı Türkiye’dekinden farklıdır: Denetimin kapsamını yapının tasarımcısı bir özel denetimler beyanıyla belirler; denetimi onaylı bir kuruluşun özel denetçisi yapar; ayrıca tasarımcının kendisi ya da temsilcisi belirli yapılarda şantiyeyi yapısal gözlem için ziyaret eder.

4. DoD’nin yorumu

ABD Savunma Bakanlığı, IBC’yi kendi projelerine uyarlarken bu ilişkileri kendi sözleşme yapısına göre yeniden tanımlar (UFC 3-301-01 §2-5):

• "Yapı yetkilisi" ve "yapı sahibi" yetkili makam (AHJ), "izin başvurucusu" yüklenici olarak okunur; DoD projeyi ilan ettiğinde yapı izni zımnen verilmiş sayılır.
• Özel denetimler beyanını sorumlu yapı mühendisi (SER) hazırlar; şablonları kamuya açıktır.
• Yapısal gözlem risk kategorisi III ve IV yapılarda zorunludur; SER ya da onun atadığı kayıtlı bir tasarımcı yapar. Yapısal gözlem, özel denetimlerin yerine geçmez.
• Yüklenici, lisanslı mühendis bir Kayıtlı Özel Denetçi’yi üçüncü taraf kalite güvence olarak tutar; iş bittiğinde denetçi, bütün uygunsuzlukların giderildiğini doğrulayan, imzalı ve mühürlü bir son rapor verir.
• Yapısal olmayan deprem sistemleri (tesisat, mekanik ve elektrik bileşenleri) için tasarımcıların yaptığı yerinde yürüyüş denetimleri zorunludur; son yürüyüş denetimini SER yapar.

Son madde, DEP-04’ün dersiyle doğrudan ilişkilidir: Bir hastaneyi işlevsiz bırakan çoğu zaman yapısal olmayan elemanlardır.

5. İki sistemden çıkan dersler

1. Denetimin kapsamını kim belirler? ABD’de tasarımcı, beyanıyla; Türkiye’de mevzuat ve denetim kuruluşu. İkisinde de tasarımcının bilgisi denetimin başlangıç noktasıdır.
2. Bağımsızlık iki yoldan sağlanır: Türkiye’de kuruluşun elektronik atanmasıyla, DoD’de üçüncü taraf özel denetçiyle.
3. Yapısal olmayan elemanlar denetime girer. DoD bunu açık bir kural yapar.
4. Yerel kabul, yerel farklılık demektir. ABD’de bir hükmü uygulamadan önce, yapının bulunduğu yerin hangi baskıyı hangi değişikliklerle kabul ettiği kontrol edilmelidir.