Yıkılan Binalar Neden Yıkıldı? Yedi Neden ve Bir Harita

Not: Rapora göre 6 Şubat depremlerinde yıkılan binaların enkazında yaklaşık 50.000 kişi hayatını kaybetti. Bu yazı, İTÜ öğretim üyelerinin bölgedeki incelemelerinden çıkardığı yıkım nedenlerini, kaynağın kendi sırasıyla aktarır.

1. Bir raporun yedi maddesi

İTÜ raporunun §3.14 bölümü, ekiplerin genellikle betonarme binalar ve prefabrik sanayi binaları üzerinde yaptığı incelemelerden yola çıkarak yıkım nedenlerini yedi maddede toplar (s. 139–140). Bu maddeler bir mühendislik listesi gibi okunabilir; ama asıl değeri, bir binayı yıkan şeyin çoğu zaman tek bir neden olmadığını göstermesidir.

2. Yedi neden

1. Art arda gelen şiddetli depremler. İlk şiddetli depremde ve ardından gelen orta şiddetli depremlerde orta hasar gören çok sayıda betonarme bina, ikinci şiddetli depremde yıkıldı. Hasarlı bir bina, sağlam bir binanın kapasitesine sahip değildir.
2. 1998 öncesi binalar. 1998 deprem yönetmeliğinden önce inşa edilen binalarda hem malzeme hem de taşıyıcı sistem güvenliği yetersizdi.
3. Projeye ve yönetmeliğe uygun yapılmama. Rapor bunun altında dört başlık sayar: yapı denetim ve kontrol mekanizmalarının yetersizliği; parseldeki zemin özelliklerinin tasarımda ve inşada dikkate alınmaması; taşıyıcı elemanlara gereken özenin, dekorasyon amaçlı imalatlarda gösterilmesi; mimari nedenlerle düzenli, ortogonal betonarme çerçevelerin oluşturulamaması. İmar mevzuatının afetlere göre güncellenmemesi de bu maddededir.
4. Donatı çeliğinin kalitesi. Kullanılan çeliğin yönetmelikte öngörülen özelliklere sahip olmadığı; hasarlı elemanlarda çok sayıda kırılmış boyuna ve enine donatı tespit edildi.
5. Taşıyıcı sistem seçimindeki yanlışlıklar. Kolon ve perdelerin rijitliklerinin iki yönde birbirine eşit olmaması; düşey elemanları uygun kirişlerle bağlayan yeterli sayıda çerçevenin kurulamaması; perde duvarların bina yüksekliğine göre yeterli sayı ve boyutta yapılmaması.
6. Beklenenin çok üzerindeki yer ivmeleri. Doğu Anadolu Fay Hattı üzerinde oluşan ivmeler, tasarımda kullanılan etkin yer ivmesi değerlerinin çok üzerindeydi.
7. Prefabrik sanayi binaları. Yatay stabilite bağlantılarının yapılmaması ve kolon-kiriş birleşimlerinde yetersiz bağlantı detayları.

3. Nedenler birbirine bağlıdır

Yedinci madde dışındaki nedenler çoğu zaman aynı binada buluşur. Bir örnek zincir: 1998 öncesi yapılmış (2), denetimsiz ve zemini dikkate alınmadan inşa edilmiş (3), iki yönde dengesiz rijitlikte (5) bir bina, tasarım değerinin çok üzerinde bir sarsıntıya (6) yakalanır, orta hasar görür ve ikinci depremde (1) yıkılır. Bu zincirde hangi halkanın "neden" olduğunu tek başına söylemek zordur; her halka, diğerlerinin etkisini büyütür.

Altıncı maddenin büyüklüğü sitede ölçülebilir hâldedir: DEP-01'de gösterildiği gibi Hatay'daki bir istasyonda kayıt, 2475 yıllık tasarım spektrumunun 0,25 saniyede 1,64 katına, bir başka istasyonda 1 saniyede 1,92 katına ulaştı. Böyle bir talep karşısında binayı ayakta tutan şey dayanım fazlası değil, süneklik ve ayrıntılandırmadır; yani 3., 4. ve 5. maddelerin tam tersi.

4. Nedenden araca

Aşağıdaki harita, her nedenin archi-civil.com'da hangi yazı ya da araçla anlaşılabileceğini gösterir:

5. Sitenin boşlukları — ve kapanışları

Bu harita ilk yayımlandığında sitenin karşılamadığı üç konuyu kırmızı kesikli karolarla gösteriyordu. Üçü de sonradan kapandı: donatı çeliğinin kalitesi ve sünekliği MLZ-04 ile, prefabrik birleşimler BA-02 ve PRT-08 ile, yapı denetimi DEN-01 ile. Harita bu yüzden artık boşluk göstermiyor.

6. Dersler

1. Bir deprem sonrası değerlendirme, ilk depremle bitmez. Orta hasarlı binalar artçı ve ikinci depremler için ayrıca değerlendirilmelidir.
2. Proje ile şantiye arasındaki fark bir yıkım nedenidir. Rapor bunu ayrı bir madde olarak sayıyor.
3. Malzeme bir varsayım değil, bir denetim konusudur. Kırılmış donatılar, çeliğin özelliklerinin sahada doğrulanması gerektiğini gösterir.
4. Mimari düzen, taşıyıcı düzenin ön koşuludur. Düzenli ve ortogonal çerçeveler, kuvvetleri güvenle aktarmanın en basit yoludur.
5. Yönetmelik bir taban, bir tavan değildir. Tasarım ivmesi aşılabilir; aşıldığında bina ancak sünekliğiyle ayakta kalır.