Okul Binaları ve 6 Şubat: Ayakta Kalanlar, Düşenler ve Dersler

Not: Bu yazı, İTÜ'nün Şubat 2023 deprem raporunda okul binalarına ilişkin gözlemleri aktarır. Yönetmelik kuralının kendisi için bkz. TBDY-08; bir okulun adım adım deprem hesabı için üç katlı okul örneği.

1. Okul neden ayrı bir binadır?

TBDY 2018 okulları, diğer eğitim binaları ve yurtlarla birlikte Bina Kullanım Sınıfı 1'e (BKS 1) koyar ve onlara I = 1,5 bina önem katsayısı verir; konutlar için bu katsayı 1,0'dır (Tablo 3.1). Gerekçe açıktır: İçinde çok sayıda çocuk bulunur ve depremden sonra çoğu zaman barınma ve toplanma yeri olur. Yönetmelik ayrıca BKS 1 binalarında sınırlı süneklikli taşıyıcı sistemlerin kullanımını yasaklar (Madde 4.3.4.1(a); bkz. TBDY-08).

2. Ekipler ne inceledi?

İTÜ ekipleri Adıyaman'da (Çelikhan, Tut, Pınarbaşı) ve Hatay'da (Antakya, Defne, Kırıkhan, Belen) okul binalarını inceledi (§3.2, s. 77–86; §3.7, s. 123–128). Bu yazıda raporda adı geçen 18 okul, raporun kendi ifadesine göre beş gruba ayrıldı:

Bu bir örneklemdir, istatistik değildir: Okullar rastgele seçilmemiştir ve incelemelerin çoğu dıştandır. Yine de raporun kendisi açık bir genel gözlem yapar.

3. Ayakta kalan okullar: 2000 sonrası betonarme

Raporun Adıyaman bölümündeki en önemli cümle şudur: 2000'li yıllarda inşa edilen ve 1997 ya da 2007 deprem yönetmeliklerine göre projelendirilen betonarme okul binalarında perde, kolon ve kirişlerde yapısal hasar tespit edilmemiştir (s. 77). Hatay'da 2019'da tamamlanan Belen Anadolu İmam Hatip Lisesi'nde de çatlak ya da yapısal hasar bulunmadı (s. 128).

Taşıyıcı sistemde hasar görülen üç betonarme okulun ortak noktası, incelemenin yapısal ayrıntıları göstermesidir: 2000 öncesine ait bir lisede kiriş ve kolon uçlarında diyagonal kesme çatlakları (orta hasar), bir başkasında kiriş uçlarında çatlaklar ve oturma, Antakya'da bir lisede kolon altlarında donatı burkulması.

4. Hasar taşıyıcı sistemde değilse, okul güvenli midir?

Altı okulda hasar yalnızca taşıyıcı olmayan elemanlardaydı; ama bu, hasarın önemsiz olduğu anlamına gelmez. Rapordaki gözlemler, bir okulda çocukların can güvenliğini doğrudan ilgilendiren yerlerdedir:

• Merdivenler: Bazı okullarda merdiven kolu ile sahanlık plağının birleşiminde onarım gerektiren hasar oluştu; giriş merdivenlerinde çökme ve kırılmalar görüldü. Merdiven, tahliye yoludur.
• Sonradan eklenen çatı katları: Bir okulda en üst kata sonradan eklenen çelik çatı katının dolgu duvarları okul bahçesine düştü; başka bir okulda çatı katı dolgu duvarlarının tamamı göçtü.
• Cephe ve bahçe duvarları: Bir lisede dış cephe bölme duvarlarının büyük kısmı ve çatı göçtü; birkaç okulda bahçe duvarları yıkıldı.

Deprem anında ya da hemen sonra binadan çıkan ve bahçede toplanan çocuklar için düşen bir duvar, ayakta kalan bir taşıyıcı sistem kadar önemlidir.

5. Göçen tek bina bir okul binası değildi

İncelenen okullar arasında tamamen göçen tek bina Antakya'daki bir özel anaokuluydu. Anaokulu, zemin ve asma katta bulunuyordu; üstteki katlar konut olarak kullanılıyordu. Rapor, anaokulu katlarının ön cephesinde duvar yerine pencereler bulunduğunu, binada asma kat olduğunu ve göçmenin zayıf/yumuşak kat düzensizliğinden kaynaklandığını; kolon-kiriş birleşimlerinde boyuna donatı ve etriye eksikliğini kaydeder (s. 83).

Buradan çıkan soru önemlidir: Bir anaokulu, TBDY'nin okullar için öngördüğü önem ve sünekliğe göre değil, konut olarak tasarlanmış bir binada olabilir mi? Rapor bu binanın hangi yönetmelikle ve hangi kullanım sınıfıyla tasarlandığını belirtmiyor; ama kullanım değiştiğinde binanın taşıması gereken önem de değişir.

6. Yığma okullar

İncelenen iki yığma okuldan biri, duvarlarında hasar olmamasına rağmen ağır hasarlı sayıldı: Zemin kat tavanında ve çatı seviyesinde rijit diyafram ve duvarları bütünleştiren hatıl yoktu; servis ömrünü de tamamlamıştı (s. 81). Yığma bir binada duvarları birlikte çalıştıran döşeme ve hatıl, duvarların kendisi kadar önemlidir.

7. Dersler

1. Yönetmelik, uygulandığında çalışır: 2000 sonrası betonarme okullarda taşıyıcı hasar görülmemesi, bu dönemin yönetmeliklerinin sahadaki karşılığıdır.
2. Tahliye yollarını taşıyıcı eleman gibi düşünün: Merdiven kolu–sahanlık birleşimleri ve giriş merdivenleri ayrıca denetlenmelidir.
3. Sonradan eklenen her şeyi sorgulayın: Çatı katı eklentileri ve dolgu duvarları, binanın tasarımında yoktur.
4. Kullanım değişikliği bir yapısal karardır: Konut binasına yerleşen bir anaokulu, okul önemini binaya taşımaz.
5. Bahçe de okulun parçasıdır: Toplanma alanına düşebilecek duvarlar ve cepheler ayrıca değerlendirilmelidir.