Aynı Yapı, İki Gelenek, Zıt Sonuç

1. Var olmayan bir bölüme atıf

Bu yazı, bir kaynakçada gördüğüm bir satırla başladı:

TBDY 2018'de Bölüm 16 vardır — ama konusu başkadır: "Deprem Etkisi Altında Temel Zemini ve Temellerin Tasarımı". Tarihi yapılar için özel hükümler içeren bir bölüm Yönetmelikte yoktur.

2. TBDY'de "tarihi" kaç kez geçiyor?

Resmî tam metinde "tarihi" kelimesi üç kez geçer:

1. Madde 1.1.8 — tescilli yapıları kapsam dışında bırakır.
2. Madde 15.1.5 — aynı dışlamayı Bölüm 15 için tekrarlar.
3. Bir de "dokümanın tarihi" ifadesinde — tamamen farklı bir anlamda.

Yani tarihi yapılara dair her iki gerçek geçiş de, o yapıları dışlamak içindir. Yönetmelikte onlar için bir hesap kuralı, bir katsayı, bir performans ölçütü yoktur.

3. İki ayrı kapasite geleneği

TAR-01'de, kapsam dışı bir yapıda Madde 1.1.9'un açtığı yolun izlenebileceğini gördük. Ama o yol izlenirken bir şey seçmek zorundasınız: kapasiteyi hangi gelenekle hesaplayacaksınız?

Yeni tasarım geleneği

Yeni bir bina tasarlarken karakteristik dayanım, malzeme katsayısına bölünür. TBDY Madde 11.2.11 yığma için bunu verir: gazbetonda 1,75, diğer malzemelerde 2,0.

Mevcut bina değerlendirme geleneği

Mevcut bir binayı değerlendirirken mantık değişir. Yeni tasarımda malzeme henüz üretilmemiştir ve belirsizlik ileriye dönüktür. Mevcut binada ise malzeme oradadır ve ölçülebilir; belirsizlik ne kadar iyi ölçtüğünüzle ilgilidir.

4. Madde 15.2.12(b) — sık atlanan hüküm

Bu hüküm açıktır: mevcut bina değerlendirmesinde γ_m ile bölünmez. Bunun yerine Tablo 15.1'deki bilgi düzeyi katsayısı uygulanır:

İki geleneğin yönü birbirinin tersidir: biri böler, diğeri çarpar. Karıştırılmaları hâlinde kapasite iki kattan fazla değişir.

5. Sayısal karşılaştırma

TAR-01'deki tescilli okul binasının aynı verisini kullanıyoruz: 26 duvar parçası, kayma belirleyici. O yazıdaki hesap, yeni tasarım geleneğini izlemiş ve etkin bölen olarak 2,222 kullanmıştı (γ_m = 2,0 ve ek bir 0,9 etkin alan katsayısı).

6. Hüküm tersine dönüyor

Bu, bir yuvarlama farkı ya da bir ayrıntı değil. Aynı yapı hakkında biri "on dört duvarda kapasite yetmiyor, güçlendirme gerekiyor" derken, diğeri "bütün duvarlar yeterli" diyor. İkisi de aynı ölçümlerden, aynı modelden, aynı yönetmelik bağıntılarından çıkıyor.

6b. Bu veri setinin kendisi iki geleneği karıştırıyor

Buraya kadarki tartışma ilkeseldi. Ama bu yazının dayandığı hesabın kendisine bakınca, anlatılan şeyin tam olarak orada yapıldığı görülüyor.

Kaynak hesap tablosunun başlığı şunu yazıyor: κ = 0,90 | γ_M = 2,0. Yani kapasite hem malzeme katsayısına bölünüyor hem de bilgi düzeyi katsayısıyla çarpılıyor:

6c. Görünmeyen ikinci seçim: f_vk0

Kapasite geleneği tek görünmez seçim değil. Aynı yapı için iki ayrı belge, iki ayrı başlangıç kayma dayanımı kullanıyor: biri 0,20 MPa, diğeri 0,125 MPa. Geri kalan her şey — talepler, geometri, κ, γ_M — aynı.

TBDY Tablo 11.3 tuğla duvar için üç değer veriyor: M10–M20 harçta 0,30 · M2.5–M9'da 0,20 · M1–M2'de 0,10. Bu yapı kireç harcı ile örülü. Tarihi kireç harcının basınç dayanımı tipik olarak 1 MPa'nın altındadır — yani M1'in bile altında.

7. Peki hangisi doğru?

Sorunun rahatsız edici cevabı şu: bu yapı için ikisi de formen geçerli değil.

• Madde 15.2.12(b) ve Tablo 15.1, Bölüm 15'in hükümleridir. Madde 15.1.5, tescilli yapıları Bölüm 15'in kapsamı dışında bırakır. Dolayısıyla bilgi düzeyi katsayısı bu yapı için bağlayıcı değildir.
• Madde 11.2.11'in γ_m değeri, yeni yığma bina tasarımı içindir. Mevcut ve tescilli bir yapıda doğrudan uygulanması da bir yorumdur.

Burada bir tarafı haklı ilan etmiyoruz. Söylediğimiz şey daha dar ve daha sağlam: seçimin sonucu 1,67 kat ve hükmü tersine çeviriyor; bu büyüklükte bir seçim görünmez kalamaz.

Pratikte daha ihtiyatlı olan yol savunulabilir bir yoldur — tarihi bir yapıda malzeme belirsizliği çağdaş bir binadakinden büyüktür. Ama bu ihtiyat, gerekçesiyle birlikte beyan edilmelidir; bir bölenin içine gömülerek değil.

8. Bilgi düzeyi neden burada belirleyici?

Bilgi düzeyi katsayısının mantığı şudur: kapasiteyi düşüren şey malzemenin zayıflığı değil, malzemeyi ne kadar iyi bildiğinizdir. Sınırlı bilgiyle 0,75, kapsamlı bilgiyle 1,00.

Tarihi yapıda bu mantık daha da ağır basar, çünkü belirsizliğin kaynakları çoğalır:

• Kesit belirsizliği. Tarihi duvar çoğunlukla katmanlıdır: iki düzgün dış yüz ve aralarında moloz dolgu. Dıştan ölçülen kalınlık, taşıyıcı kesiti temsil etmeyebilir.
• Harç belirsizliği. Kayma dayanımının başlangıç terimi f_vk0 doğrudan harç aderansından gelir ve harç yüzyıllar içinde değişmiştir.
• Geçmiş müdahaleler. Önceki onarımlar belgesizdir; farklı dönemlerde farklı malzemeler kullanılmış olabilir.
• Örnekleme sınırı. Tescilli yapıda karot sayısı ve yeri kısıtlıdır — tam da bilgi düzeyini yükseltmek isterken müdahale edemezsiniz.

9. Malzeme belirsizliği ve deney yöntemleri

Yöntem seçimi, bilgi düzeyi ile dokuya verilen zarar arasındaki takasla belirlenir:

Son satır, bu yazı dizisiyle doğrudan bağlantılı. TAR-01'de gördük ki f_vk = f_vk0 + 0,4σ_d; yani kayma dayanımı düşey gerilmeye bağlıdır. Yassı kriko, σ_d'yi modelden tahmin etmek yerine ölçmeyi mümkün kılar. Bu, model belirsizliğinin en büyük kalemlerinden birini doğrudan kaldırır.

10. Rapor ne demeli?

TAR-01'de kapsam beyanının nasıl yazılacağını görmüştük. Buna kapasite geleneğinin de eklenmesi gerekir:

Uzun. Ama her cümlesi bir kararı ve o kararın büyüklüğünü taşıyor. Kısaltılmış hâli — "kapasiteler TBDY'ye göre hesaplanmıştır" — okuyucuya hiçbir şey söylemez ve denetlenemez.

11. Kendini sınama

1. TBDY 2018'in Bölüm 16'sı hangi konudadır? Tarihi yapılar için özel hükümler nerededir?
2. Madde 15.2.12(b) ne söyler ve yeni tasarım geleneğinden hangi yönde ayrılır?
3. Bilgi düzeyi katsayısı kapasiteyi çarpar mı böler mi? İki gelenek karıştırılırsa hangi yönde hata olur?
4. Tescilli bir yapıda bilgi düzeyi katsayısı bağlayıcı mıdır? Neden?
5. Yassı kriko deneyi hangi büyüklüğü ölçer ve bu büyüklük kayma dayanımına nasıl girer?
6. Tarihi yapıda bilgi düzeyini yükseltmenin önündeki paradoks nedir?
7. "Kapasiteler TBDY'ye göre hesaplanmıştır" cümlesi neden yetersizdir?