Ana Sayfa / Yazılar / Tarihi Yapılar TAR-03
Aynı Yapı, İki Deprem Düzeyi, Zıt Hüküm
DD-2 depremi altında 26 duvarın 25'i yetersiz. DD-3 altında 26'sı da Sınırlı Hasar. Aynı yapı, aynı duvarlar, aynı yöntem. Bu bir çelişki değil — ama neden çelişki olmadığını anlamak, iki düzeyin neden ayrı ayrı sorulduğunu anlamaktır.
1. Dört deprem düzeyi
TBDY dört ayrı deprem yer hareketi düzeyi tanımlar. Bu yazıda ikisi kullanılıyor:
| Düzey | Tekrarlanma periyodu | SDS | Anlamı |
|---|---|---|---|
| hesaplanıyor… | |||
DD-2 "tasarım depremi"dir — çoğu binanın ana denetimi burada yapılır. DD-3 çok daha sık görülen, daha küçük bir deprem: yapının sıradan bir sarsıntıda nasıl davrandığını sorar.
2. Ölçekleme ne zaman geçerlidir?
DD-3 talepleri sıfırdan bir analizle değil, DD-2 sonuçlarının ölçeklenmesiyle elde edilmiş:
Periyot plato dışına düşseydi — örneğin uzun periyotlu esnek bir yapıda — bu basit oran geçersiz olurdu ve her düzey için ayrı analiz gerekirdi.
3. Beklenmeyen şey: σd de değişiyor
Buraya kadar hikâye basit görünüyor: talep 0,307 katına iner, DCR de öyle. Ama veriye bakınca öyle olmadığı görülüyor.
Talep küçüldüğünde devrilme de küçülür. Yani DD-3'te eksenel yük daha az azalır, σd daha yüksek çıkar — ve kapasite de artar.
Bu, 26 duvarın 26'sında da böyle. Sistematik bir etki, tesadüf değil.
| Kat | Pier | σd (DD-2) | σd (DD-3) | Artış |
|---|---|---|---|---|
| hesaplanıyor… | ||||
4. İki düzeyin karşılaştırması
| Kat | Pier | DCR (DD-2) | DCR (DD-3) | Oran |
|---|---|---|---|---|
| hesaplanıyor… | ||||
5. Hüküm tersine dönüyor
| Düzey | Maks DCR | Yetersiz | Göçme Bölgesi | Belirgin Hasar | Sınırlı Hasar |
|---|---|---|---|---|---|
| hesaplanıyor… | |||||
6. Bulgu tartışmalı seçimden bağımsız
TAR-02'de fvk0 seçiminin tartışmalı olduğunu ve üç ayrı değerin savunulabildiğini görmüştük. Burada doğal bir soru çıkıyor: bu bulgu o seçime mi dayanıyor?
| fvk0 | DD-2 yetersiz | DD-3 yetersiz | Hüküm tersine dönüyor mu? |
|---|---|---|---|
| hesaplanıyor… | |||
Bir bulgunun, belirsiz bir girdiye duyarlı olup olmadığını sınamak — sonucu bildirmek kadar önemlidir.
7. Neden çelişki değil?
İki düzey iki ayrı soru sorar:
- DD-3: "Bu yapı, ömrü boyunca birkaç kez göreceği sıradan bir depremde hasarsız kalır mı?" Cevap: evet.
- DD-2: "Bu yapı, nadiren ama olası bir büyük depremde ayakta kalır mı?" Cevap: hayır.
Bir yapının küçük depremlerde iyi, büyük depremlerde kötü olması beklenen davranıştır. Zaten performansa dayalı değerlendirmenin varlık sebebi budur: tek bir "güvenli/güvensiz" etiketi yerine, hangi düzeyde ne olduğunu söylemek.
8. Hangi düzey bağlayıcı?
TBDY Tablo 3.4, hangi deprem düzeyinde hangi performans düzeyinin hedeflendiğini veriyor. Ve buradaki ayrım önemli:
- Normal Performans Hedefi (DTS = 1, 2, 3, 3a, 4, 4a): DD-3 için bir istem yok; hedef yalnızca DD-2'de Kontrollü Hasar.
- İleri Performans Hedefi (DTS = 1a, 2a): DD-3'te Sınırlı Hasar da bağlayıcıdır.
Bu yapı için ise ek bir katman var: tescilli olduğu için kapsam dışındadır ve hiçbiri biçimsel olarak bağlayıcı değildir. Hedefler burada mühendislik ölçütü olarak kullanılmaktadır, uygunluk ölçütü olarak değil.
9. Pratikte ne yapmalı
- Her performans sonucunu deprem düzeyiyle birlikte yazın. Düzey belirtilmeyen bir DCR ya da hasar bölgesi ifadesi eksiktir.
- Ölçeklemenin geçerliliğini gösterin. Periyot her iki spektrumda da plato bölgesinde mi? Değilse ayrı analiz gerekir.
- Eşzamanlı V-P kullanıyorsanız σd'nin düzeyle değiştiğini unutmayın. Kapasiteyi tek bir düzeyden alıp diğerine taşımak hatalıdır.
- Bulgunuzun belirsiz girdilere duyarlılığını sınayın. Sonuç, tartışmalı bir seçime bağlıysa bunu söyleyin; bağlı değilse bunu da söyleyin.
- Düşük düzeydeki iyi sonucu güvence olarak sunmayın. Yanlış okumaya en açık cümle budur.
- Kapsam dışı bir yapıda hedefleri ölçüt olarak kullanın, beyan olarak değil.
10. Kendini sınama
- DD-2 ve DD-3 arasındaki fark nedir? Hangisi daha sık görülür?
- Talep ölçeklemesi hangi koşulda geçerlidir? Koşul sağlanmazsa ne yapılmalı?
- DD-3'te σd neden daha yüksek çıkıyor? Bu kapasiteyi nasıl etkiler?
- DCR'deki düşüş, talepteki düşüşten neden daha büyük?
- Bulgunun fvk0 seçiminden bağımsız olduğunu göstermek neden önemli?
- "Bütün duvarlar Sınırlı Hasar bölgesinde" cümlesi neden tek başına yanıltıcıdır?
- Normal ve İleri performans hedefi arasında DD-3 açısından ne fark var?
Kaynaklar
- TBDY 2018 — Madde 1.1.8, 1.1.9, 2.2 (deprem yer hareketi düzeyleri), 3.5.1 ve Tablo 3.4 (performans hedefleri), 11.2.10 ve Denk.(11.1), 15.1.5. Resmî Gazete'de yayımlanan tam metinden okunmuştur.
- Vaka verisi: tescilli bir ilkokul binasının sonlu eleman modeli ve iki deprem düzeyinde pier tahkiki; veri sahibinin izniyle yayımlanmıştır.
Yazıdaki bütün sayılar engine/masonry.js tarafından üretilir ve tests/masonry.test.js içinde ayrıca sabitlenmiştir (49/49). Veri seti ham talep ve σd değerlerini saklar; kapasite seçilen fvk0 ile hesaplanır, böylece TAR-02'deki tartışmalı seçim bu yazıda da açık kalır. Kaynak raporun DD-3 hükmü (26/26 Sınırlı Hasar) ayrı bir test vakasıyla yeniden üretilmektedir.
Deprem düzeyi belirtilmeyen bir performans sonucu eksiktir.