Türkiye’de Sığınak: Kim Yapmak Zorunda, Nasıl Olmalı?

1. Neden bir sığınak dizisi?

Bu sitede sığınaklar için iki hesap aracı ve iki oyun vardı, ama onları anlatan tek bir yazı yoktu. Bu dizi o boşluğu kapatır ve her yazıda, anlattığı aracın motorunu kaynağıyla satır satır sınar. İlk yazı mevzuatla başlar: Türkiye’de kimler sığınak yapmak zorundadır ve bir sığınak nasıl olmalıdır?

2. İki çeşit sığınak

Yönetmelik sığınakları iki açıdan ayırır (Madde 5–6). Korunacaklara göre: bina kullanıcıları için yapılan özel sığınaklar ve halkın toplu kullanımı için, koordinasyonu AFAD’da olan genel sığınaklar. Kullanım amacına göre: devletin inşa ettiği, nükleer silahların ani etkilerine de karşı koruyan basınç sığınakları ve radyoaktif serpintiye, kimyasal ve biyolojik maddelere, zayıflamış basınç ve ısıya ve konvansiyonel silahların parça etkisine karşı koruyan serpinti sığınakları. Binalarda zorunlu olan, serpinti sığınağıdır; öncelikle en alt bodrum katta yapılır.

3. Kimler sığınak yapmak zorunda?

Serpinti sığınağı, sayılan istisnalar dışında her türlü bina ve tesiste yapılır (Madde 7). 2025 değişikliğinden sonra başlıca istisnalar şunlardır: 10’dan az bağımsız bölümlü yalnız konut yapıları (önceden “12 ve daha az”); emsal alanı 1500 m²’den az konut dışı yapılar ve 1000 m²’den az resmî binalar; 50 ve daha az yataklı yurt ve oteller ile 25 ve daha az yataklı bakımevleri ve yataklı sağlık tesisleri; emsal alanı 2000 m²’den az imalat ve sanayi tesisleri; 5000’den az seyircili spor tesisleri.

Geçiş hükmü: Değişiklikten önce ruhsat başvurusu yapılmış yapılarda (ve millet bahçesi projelerinde, 6306 sayılı Kanun kapsamında noter onaylı inşaat sözleşmesi olanlarda, ihale kararı ya da tarihi alınmış kamu yapılarında), talep edilirse eski 7. madde uygulanır (Geçici Madde 2). Yani eski eşik bu durumlarda hâlâ geçerli olabilir.

4. Bir sığınak nasıl olmalı?

Madde 8 sığınağın büyüklüğünü ve donanımını tanımlar: kişi başına en az 1 m² net alan (tuvalet, duş ve mutfak nişi hariç); konutta bağımsız bölüm başına bir odalıda 2, iki odalıda 3, üç ve daha fazla odalıda 4 kişi; konaklamada yatak sayısının %20 fazlası; diğer yapılarda emsal alanının 20’ye bölümü; net iç yükseklik en az 2,40 m; dış duvar ve tavan en az 60 cm beton, 75 cm tuğla ya da taş veya 90 cm sıkıştırılmış toprak; demir kapılı ve en az bir dik açı dönüşlü giriş, 100 m²’yi aşan sığınakta iki çıkış; kişi başına koruma havalandırması 50 kişiye kadar 1,8, 150 kişiye kadar 3, daha fazlasında 4,5 m³/saat; fan için sığınak dışında jeneratör ve elle çevrilen yedek kol; resmî, sağlık ve eğitim yapılarında en az 24 saat kesintisiz elektrik.

5. Sitenin motorunda bulduklarımız

• Doğru olanlar: Bütün muafiyet eşikleri, kişi sayısı kuralları, 1 m², 2,40 m ve duvar kalınlıkları resmî metinle aynıydı.
• Tehlikeli bir sessiz varsayılan: Bağımsız bölüm sayısı verilmezse motor onu sıfır sayıyor ve binayı “10’dan az, muaf” ilan ediyordu; araç sayfası da boş alanı kendiliğinden sıfıra çeviriyordu. İkisi de düzeltildi: Belirleyici girdi eksikse artık “eksik girdi muafiyet sayılmaz” uyarısı çıkar.
• Eksik kurallar eklendi: çıkış sayısı, tuvalet-lavabo takımı, mutfak nişi, havalandırma debisi, eğitim yapılarında tavan en az 20 cm ve duvar en az 30 cm betonarme, 24 saat elektrik. Araç bunları artık sonuçlarında gösterir.
• Bir kural farkı: Motor sanayi tesislerine emsal/20 uyguluyordu; yönetmelik, il idare kurulunca sığınak istenen üretim bölümleri için en kalabalık vardiyadaki personeli ve en az 20 m²’yi esas alır. Bu hesap ayrı bir fonksiyon olarak eklendi.
• Eksik bir uyarı: Motor eski “12” eşiğini yalnızca “mülga” diye anıyordu; Geçici Madde 2’nin geçiş durumlarını eklemedikçe bu eksik kalırdı. Not düzeltildi.

6. Metindeki bir yorum sorunu

Tuvalet kuralı şöyledir: Her yüz kişi için kadın ve erkek ayrı birer tuvalet ve lavabo; kalan küsurat 50’den fazlaysa bir takım daha, azsa ilave yapılmaz. Bu harfiyen uygulanırsa 50 kişiye kadar bir sığınakta hiç tuvalet gerekmez; oysa aynı madde, hijyen için helâ taşı yerine klozet kullanılmasını ister. Sitenin aracı bu durumda bir yorum notu gösterir ve tasarımda en az bir takım önerir.

7. Mevcut sığınaklar için takvim

2025 değişikliği mevcut sığınaklara da süre koyar: Kamuya ait resmî binalardaki ve kamusal hizmet yürüten özel eğitim ve sağlık binalarındaki sığınaklar derhâl kullanıma hazır hâle getirilir; diğer binalardaki sığınaklar ilgili idarece yürürlükten itibaren en geç bir yıl içinde (Kasım 2026’ya kadar) EK-1 Sığınak Kontrol Formu ile denetlenir ve yapısal olmayan eksiklikler için en fazla bir yıl süre verilir (Geçici Madde 4). Madde 10’da sayılan mevcut alanlar için son tarih ise 31/12/2028’dir (Geçici Madde 3).