22. Araştırma İş Akışı
22.1 Araştırma Modu ve Sohbet Modu
Modelden bir konu hakkında bilgi istemek ile araştırma yaptırmak farklı şeylerdir ve bu ayrım Bölüm 2'deki halüsinasyon tartışmasına doğrudan bağlıdır.
| Bilgi isteme | Araştırma | |
|---|---|---|
| Kaynak | Eğitim verisi | Canlı web araması |
| Güncellik | Kesim tarihiyle sınırlı | Anlık |
| Doğrulanabilirlik | Yok | Bağlantı verilir |
| Uydurma riski | Yüksek | Azalır, sıfırlanmaz |
Bölüm 2.7'de belirtildiği gibi arama, riski azaltır ama ortadan kaldırmaz. Model bulduğu kaynağı yanlış yorumlayabilir, kaynakta olmayan bir sonucu ona atfedebilir veya güvenilmez bir kaynağı güvenilir sayabilir.
22.2 Kaynak Hiyerarşisi
Araştırmanın temel disiplini, kaynakları eşit saymamaktır. Çelişki durumunda üstteki kaynak alttakini geçersiz kılar.
| Sıra | Kaynak türü | Örnek |
|---|---|---|
| 1 | Birincil resmî kaynak | Standardın kendi metni, üretici dokümantasyonu |
| 2 | Hakemli akademik yayın | Dergi makalesi, konferans bildirisi |
| 3 | Kurumsal rapor | Devlet kurumu, standart kuruluşu yayını |
| 4 | Ön baskı | Hakem sürecinden geçmemiş çalışma |
| 5 | Nitelikli gazetecilik | Teknik dergi, kurumsal yayın |
| 6 | İkincil derleme | Blog, karşılaştırma sitesi |
| 7 | Kullanılmaz | Tarihsiz içerik, forum yorumu, ticari tanıtım |
22.3 Vaka: Bir Standart Tanımının Peşinde
Test için somut ve doğrulanabilir bir soru seçildi: belirli bir beton sınıfının standart tanımındaki eşik dayanım değeri nedir?
Bulunanlar
Arama, aynı tanımı aktaran birden fazla kaynak döndürdü. Ancak kaynaklar aynı değeri farklı biçimlerde veriyordu.
| Kaynak türü | Aktardığı değer |
|---|---|
| Standardın kendi önizleme belgesi | 22.000 psi (150 MPa) |
| Bir başka resmî önizleme | 22.000 psi (150 MPa) |
| Hakemli derleme makalesi | 21,7 ksi (150 MPa) |
| Ticari tanıtım sayfası | 22.000 psi (150 MPa) |
Çelişki Gerçek mi?
İlk bakışta iki farklı sayı vardır: 22.000 psi ve 21.700 psi. Fark yaklaşık 300 psi, yani yüzde 1,4. Bir standart eşiği için bu ihmal edilebilir değildir.
Çelişkiyi çözmek için birim dönüşümü hesaplanmıştır.
Sonuç
Çelişki görünürdedir, gerçek değildir. Her iki kaynak da aynı standardı aktarmaktadır; fark, yuvarlama tercihinden kaynaklanır. Standardın kendisi metrik değeri 150 MPa olarak belirler ve emperyal karşılığını yukarı yuvarlayarak 22.000 psi verir. Derleme makalesi ise aynı metrik değeri aşağı yuvarlayarak 21,7 ksi olarak aktarmıştır.
İkinci Bulgu: Hangi Belge?
Araştırma sırasında ikinci bir belirsizlik ortaya çıktı. Aynı komite numarası altında birden fazla belge bulunmaktadır: bir teknoloji raporu, bir teknik not ve bir tasarım kılavuzu. Bunlar farklı yıllarda yayımlanmıştır ve kapsamları farklıdır.
İkincil kaynakların bir kısmı yalnızca komite numarasını vererek "bu standart şöyle diyor" biçiminde atıf yapmaktadır. Bu atıf eksiktir: hangi belgeye, hangi baskıya atıf yapıldığı belirsizdir.
22.4 Araştırma Protokolü
Aşağıdaki protokol, bu kitabın tamamında uygulanmıştır.
- Soruyu daralt. "Bu konu hakkında bilgi ver" yerine yanıtı doğrulanabilir bir soru sor.
- Birden fazla arama yap. Tek arama tek bakış açısı verir; farklı terimlerle tekrarla.
- Kaynak türünü sınıflandır. Her sonucu hiyerarşideki yerine yerleştir.
- Birincil kaynağa git. İkincil kaynağın aktardığıyla yetinme.
- Sayıları kontrol et. Birim, yuvarlama ve dönüşüm hatalarını hesaplayarak sına.
- Çelişkiyi çöz veya bildir. Çözemiyorsan aralık ver ve nedenini yaz.
- Tarih damgası koy. Ne zaman doğrulandığını belirt.
- Doğrulanamayanı işaretle. Uydurma.
22.5 Derin Araştırma Modu
Uzun soluklu, çok kaynaklı araştırmalar için ayrı bir çalışma biçimi vardır: model, çok sayıda kaynağı tarar, çapraz kontrol eder ve kaynaklı bir rapor derler. Bu işlem birkaç dakika sürer ve kullanım kotasından düşer.
Ne Zaman Uygun?
| Uygun | Uygun değil |
|---|---|
| Literatür taraması, alan haritası | Tek bir olgusal soru |
| Çok kaynaklı karşılaştırma | Hızlı doğrulama |
| Pazar veya teknoloji incelemesi | Kişiye özel tıbbi durum |
| Mevzuat karşılaştırması | Belirli bir kişi hakkında araştırma |
22.6 Akademik Literatür Taraması
Bu, akademik okuyucu için bölümün en pratik kısmıdır.
Yapay Zekâ Ne İçin Uygundur?
- Alan haritası çıkarmak: hangi araştırma hatları var, kim kimden etkilenmiş.
- Terminoloji öğrenmek: bir alanın kendi diliyle arama yapabilmek.
- Bir makaleyi özetletmek — makaleyi siz verdiğinizde.
- Karşıt görüşleri bulmak: "bu tezi eleştiren çalışmalar var mı?"
Ne İçin Uygun Değildir?
- Kaynak listesi üretmek. Bölüm 2.5'teki risk haritasında en yüksek risk bölgesi budur.
- Atıf sayısı, etki faktörü gibi kesin sayısal bilgiler vermek.
- Bir makalenin ne dediğini, makaleyi okumadan aktarmak.
İşleyen Yöntem
- Modelden alan haritası ve anahtar terimler iste.
- O terimlerle akademik veri tabanlarında kendin ara.
- Bulduğun makaleleri modele ver, özetlet ve karşılaştır.
- Modelin çıkardığı bulguları makalenin kendisinden doğrula.
- Kaynakçayı kendi bulduğun kaynaklardan oluştur.
Bu sıralamada model, kaynak sağlayıcı değil, okuma ve sentez yardımcısıdır. Bölüm 2.5'teki ilke burada uygulanır: modele bilgi vermek, modelden bilgi çekmekten daima güvenlidir.
22.7 Bölüm Özeti
- Arama, uydurma riskini azaltır ama ortadan kaldırmaz.
- Kaynaklar eşit değildir; çelişkide birincil kaynak kazanır.
- İkincil kaynağın verdiği referans, aslına gidilmeden doğru sayılmamalıdır.
- Birim dönüşümü ve yuvarlama, gerçekte olmayan çelişkiler üretir.
- Standarda atıfta komite numarası yetmez; belge kodu ve yıl gerekir.
- Derin araştırma genel konular içindir, belirli kişiler için değil.
- Yapay zekâ alan haritası çıkarmakta güçlü, kaynak listesi üretmekte zayıftır.
- Modelden gelen hiçbir kaynak, açılıp görülmeden kaynakçaya girmez.
- Model kaynak sağlayıcı değil, okuma ve sentez yardımcısıdır.
Güncellik kontrolü: Bu bölümdeki vaka incelemesi 7 Eylül 2026 tarihli canlı araştırmadan alınmıştır. Aktarılan standart değerleri örnek amaçlıdır; kendi çalışmanızda standardın güncel baskısına başvurunuz.